Βαγγέλης Βιτζηλαίος
H 18η ετήσια Σύνοδος της ομάδας χωρών των BRICS, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Νέο Δελχί της Ινδίας στις 12-13 Σεπτεμβρίου, εξέπεμψε πολλαπλά μηνύματα, τόσο προς γεωπολιτικούς αντιπάλους όσο και προς το εσωτερικό της ίδιας της ομάδας των BRICS.
H 18η ετήσια Σύνοδος της ομάδας χωρών των BRICS, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Νέο Δελχί της Ινδίας στις 12-13 Σεπτεμβρίου, εξέπεμψε πολλαπλά μηνύματα, τόσο προς γεωπολιτικούς αντιπάλους όσο και προς το εσωτερικό της ίδιας της ομάδας των BRICS.
Στη Σύνοδο, που έλαβε χώρα υπό την προεδρία της Ινδίας με τίτλο «Οικοδομώντας την ανθεκτικότητα, την καινοτομία, τη συνεργασία και τη βιωσιμότητα» («Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability»), έδωσαν το παρών οι έντεκα χώρες-μέλη των BRICS[ Αίγυπτος, Αιθιοπία, Βραζιλία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Ινδία, Ινδονησία, Ιράν, Κίνα, Νότια Αφρική Ρωσία, Σαουδική Αραβία. ] και οι δέκα χώρες-εταίροι[ Οι δέκα χώρες που συμμετέχουν ως εταίροι από το 2025: Βιετνάμ, Βολιβία, Κούβα, Καζακστάν, Λευκορωσία, Μαλαισία, Νιγηρία, Ουγκάντα, Ουζμπεκιστάν, Ταϊλάνδη.] της ομάδας.
Η παρουσία ηγετών, μεταξύ των οποίων ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ, ο Ρώσος ομόλογός του Βλαντίμιρ Πούτιν, ο Ιρανός Μασούντ Πεζεσκιάν και φυσικά ο οικοδεσπότης πρωθυπουργός της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι, θέλησε να στείλει ένα μήνυμα ενότητας, μιας ομάδας χωρών με ενιαία φωνή και με ισχυρή δυναμική έναντι της Δύσης, ενάντια στις επικρίσεις ότι οι BRICS είναι επί της ουσίας μια χαλαρή πολιτική ένωση με περιορισμένα όρια δράσης και πολιτικής.
Επένδυση σε πολυμέρεια, συνεργασία και διεθνείς οργανισμούς
Οι BRICS επένδυσαν –και σε αυτή τη Σύνοδο– σε ένα αφήγημα με βασικούς άξονες την πολυμέρεια και τη συνεργασία σε έναν πολυπολικό πλέον κόσμο. Είναι ενδεικτικό ότι στις 45 σελίδες και στα 140 σημεία του κειμένου της Διακήρυξης του Νέου Δελχί, όπως ονομάστηκε το κοινό ανακοινωθέν της Συνόδου, οι λέξεις «πολυμέρεια» και «πολυμερής» αναφέρονται συνολικά 26 φορές. Το αφήγημα αυτό αντιπαρατίθεται σε αυτό των Ηνωμένων Πολιτειών του Ντόναλντ Τραμπ, στις οποίες καταλογίζονται εμμέσως, χωρίς ούτε μία ονομαστική αναφορά, μονομερείς ενέργειες σε τομείς όπως το εμπόριο (δασμολογική πολιτική-προστατευτισμός) και αψήφηση των κανόνων που προβλέπονται από τη διεθνή κοινότητα και τους διεθνείς οργανισμούς.
Στο πλαίσιο αυτό, οι BRICS κάνουν λόγο για ένα (δικό τους) πολυμερές σύστημα, με ισχυροποίηση του ρόλου του Παγκόσμιου Νότου, ο οποίος θα έχει πλέον ισχυρότερο και ισότιμο λόγο στους διεθνείς οργανισμούς και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Στο πλαίσιο αυτό, οι υπουργοί Οικονομικών των BRICS έκαναν έκκληση για μεταρρύθμιση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, ζητώντας εξορθολογισμό στα μερίδια ψήφου των χωρών, αλλά και τον τερματισμό της παράδοσης σύμφωνα με την οποία τίθεται Ευρωπαίος/α επικεφαλής του Ταμείου.
Οι διεθνείς οργανισμοί, τουλάχιστον ο ΟΗΕ –του οποίου η χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ έχει περικοπεί σημαντικά– βρίσκουν ευήκοα ώτα στους BRICS, οι οποίοι τάσσονται υπέρ του πολυμερούς μοντέλου.
«Καθώς προχωράμε ανεπιστρεπτί προς έναν πολυπολικό κόσμο, όλες οι χώρες πρέπει να εργαστούν για την ενίσχυση και τη διαφύλαξη ενός πολυμερούς συστήματος που να εξυπηρετεί τα συμφέροντα όλων, με τα Ηνωμένα Έθνη στο επίκεντρό του», αναφέρει χαρακτηριστικά η Διακήρυξη.
O Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος παρευρέθηκε και μίλησε στη Σύνοδο, ευθυγραμμίστηκε –θα μπορούσε να πει κανείς– με την προσέγγιση των BRICS: «Οι σημερινές οικονομικές, δημογραφικές και γεωπολιτικές πραγματικότητες δεν είναι οι ίδιες με αυτές του 1945.
Οι θεσμικές μας δομές πρέπει να αντανακλούν αυτή την πραγματικότητα. Οι χώρες που εκπροσωπούνται σε αυτή τη Σύνοδο Κορυφής αντανακλούν αυτή τη μεταβαλλόμενη πραγματικότητα», υποστήριξε μεταξύ άλλων, εκφράζοντας το τέλος της φιλελεύθερης παγκόσμιας ηγεμονίας των ΗΠΑ, όπως την είχαμε συνηθίσει μεταπολεμικά.
Προσεκτικές διατυπώσεις στη Διακήρυξη με γεωπολιτική σημασία
Οι λέξεις στο κοινό ανακοινωθέν είχαν πάντως τη (γεωπολιτική) σημασία τους. Πέρα από τις ΗΠΑ, στο κείμενο δεν γίνεται αναφορά ούτεστην Ευρώπη, ίσως ακόμη ένα δείγμα του υποβαθμισμένου γεωπολιτικά και οικονομικά ρόλου της Γηραιάς Ηπείρου στις παγκόσμιες εξελίξεις. Οι αναφορές σε χώρες και εξελίξεις όπως τα πολεμικά μέτωπα (πόλεμοι σε Ουκρανία και Ιράν και η κατάσταση στη Λωρίδα της Γάζας) ήταν αρκετά προσεκτικές και προϊόν προσπάθειας γεφύρωσης πολλαπλών χασμάτων στο εσωτερικό της ομάδας των BRICS κατά τη διάρκεια της Συνόδου. Με δεδομένες τις εύθραυστες ισορροπίες στις σχέσεις μεταξύ συγκεκριμένων κρατών-μελών, η επίτευξη ομοφωνίας για το κοινό ανακοινωθέν θεωρείται εξάλλου μία σημαντική επιτυχία της διοργανώτριας Ινδίας.
«Εκφράζουμε την ανησυχία μας για τις συνεχιζόμενες συγκρούσεις σε πολλές περιοχές του κόσμου και για την τρέχουσα κατάσταση πόλωσης και κατακερματισμού της διεθνούς τάξης» επισημαίνεται μεταξύ άλλων στη Διακήρυξη, με αιχμές ουσιαστικά κατά των Τραμπ και Νετανιάχου. Χωρίς να υπάρξει αναφορά στα εμπλεκόμενα μέρη του πολέμου στο Ιράν (ΗΠΑ, Ισραήλ, Ιράν, χώρες του Κόλπου), οι ηγέτες των BRICS ζήτησαν «μέγιστη αυτοσυγκράτηση» (υπενθυμίζεται ότι η κοινή δήλωση της περσινής Συνόδου στο Ρίο ντε Τζανέιρο είχε καταδικάσει τον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν, χαρακτηρίζοντάς τον ως «κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου», ενώ το Ιράν εξαπέλυσε επιθέσεις κατά των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, ως αντίποινα για τη συμμαχία των ΗΑΕ με τις ΗΠΑ).
Οι δυσκολότερες προκλήσεις παραμένουν για τους BRICS
Παρά την προσπάθεια ισχυρού μηνύματος ενότητας και ισχύος, οι προκλήσεις για τις χώρες των BRICS παραμένουν σημαντικές, 20 χρόνια μετά την ιδρυτική τους διακήρυξη. Μπορεί οι κινήσεις του Ντόναλντ Τραμπ να αποτελούν έναν ισχυρό συσπειρωτικό παράγοντα, οι BRICS παραμένουν μια άτυπη πολιτική ένωση, με διαφορετικές επιδιώξεις, εσωτερικές διαφορές, αλλά και με γεωγραφική απόσταση των χωρών-μελών.
Η διεύρυνση των των BRICS το 2024 σηματοδότησε την ενίσχυση του μπλοκ, ωστόσο δεν θα πρέπει να παραβλέπεται και το ότι νέα μέλη σημαίνουν νέες πιθανές εστίες προστριβών στο εσωτερικό του, δυσχεραίνοντας τις προοπτικές συναίνεσης για μια κοινή γραμμή στην εξωτερική πολιτική. Η Σύνοδος αλλά και η συνάντηση Σι και Μόντι στο περιθώριο αυτής αποτέλεσαν ευκαιρία για εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ Κίνας και Ινδίας.
Η συνοριακή διένεξη (οι δύο χώρες μοιράζονται σύνορα μήκους 3.488 χιλιομέτρων, τα οποία είναι αμφισβητούμενα) δεκαετιών ανάμεσα στο Πεκίνο και το Νέο Δελχί έχει αποτελέσει σημαντική εστία έντασης μεταξύ των δύο χωρών.
Επίσης, υπάρχουν διαφορετικές οπτικές μεταξύ των ισχυρών μελών: Ρωσία και η Κίνα θεωρούν τον Οργανισμό αντίβαρο στη Δύση, ενώ την ίδια ώρα η Ινδία και η Βραζιλία τον βλέπουν ως έναν Οργανισμό που εστιάζει περισσότερο στην οικονομία και στις μεταρρυθμίσεις.
Η επόμενη Σύνοδος Κορυφής των χωρών-μελών των BRICS θα διεξαχθεί στην Κίνα. Η ασιατική υπερδύναμη αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για να δημιουργήσει ισχυρότερους δεσμούς στο εσωτερικό της ένωσης και να περιορίσει την ετερογένεια και τον κατακερματισμό πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων.
Στο πλαίσιο αυτό, ο Σι Τζινπίνγκ πρότεινε ζώνη ανοικτού κώδικα τεχνητής νοημοσύνης για τις χώρες των BRICS, σε αντίθεση με τα «κλειστά» μοντέλα των αμερικανικών πλατφορμών. Συνεπώς, η νέα συνάντηση των BRICS ίσως τις βρει σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, ανάλογα πάντα και με την έκβαση των πολέμων σε Ουκρανία και Ιράν, αλλά και στη Γάζα: Είτε θα κάνουν βήμα προς τα μπρος, αμφισβητώντας με ρεαλιστικούς όρους την υπεροχή της Δύσης (παρά το χάσμα πλέον ΗΠΑ – Ευρώπης), είτε θα μείνουν σε επίπεδο διακηρύξεων και μιας περιορισμένης κλίμακας συνεργασία, με τις επιμέρους πολιτικές διαφορές να επικρατούν.
* Βαγγέλης Βιτζηλαίος, Συντονιστής Κύκλου Διεθνών & Ευρωπαϊκών Αναλύσεων ΕΝΑ, Υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιώς – Η ανάλυση περιλαμβάνεται στο 35 ο Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Αναλύσεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ
